“Jam” (djali i Nuhut) refuzoi t’i bashkohej karvanit të besimit dhe preferoi të strehohej në malet e mohimit, kështu që u shkatërrua bashkë me nënën e tij dhe shumicën e popullit të tij; ai nuk shpëtoi me babanë dhe vëllezërit e tij dhe tek ai nuk ndikoi thirrja e babait të tij që zgjati nëntë shekuj e gjysmë.
Ky qëndrim na vendos përpara një prej çështjeve më të rëndësishme edukative, në të cilën janë përplasur mendimet dhe kanë ndryshuar teoritë mes mendimtarëve dhe filozofëve, të lashtë dhe modernë: Pse nuk u ndikua “Jam” nga thirrja e babait të tij? Dhe a ishte shkaku i mohimit të tij ndikimi gjenetik (trashëgues) nga e ëma, apo ai mjedisor nga populli i tij?
Dhe që të sqarohet kjo problematikë, është e domosdoshme të studiohet ndikimi i trashëgimisë dhe mjedisit mbi formimin fizik, mendor, shpirtëror dhe sjellor të individit.
Së pari – Ndikimi i trashëgimisë në formimin e personalitetit: Legjislacioni Islam i ka kushtuar procesit të përzgjedhjes mes bashkëshortëve një rëndësi të jashtëzakonshme; nisur nga ajo që fëmijët trashëgojnë nga prindërit dhe gjyshërit si cilësi që ndikojnë në formimin e tyre në përgjithësi. Në Kuran dhe Sunet kanë ardhur tekste të shumta që konfirmojnë ndikimin e trashëgimisë në formimin trupor, mendor, shpirtëror dhe sjellor të personalitetit, dhe kjo përpara se të dilnin kërkimet e priftit Mendel në këtë fushë pas shekujsh, të cilat Perëndimi nuk i besoi veçse pas një debati të gjatë që zgjati me dekada.
Profeti (Paqja dhe bekimi i Allahut qofshin mbi të) ka konfirmuar se disa karakteristika të gjyshërve mund të fshihen në pasardhësit dhe të mos shfaqen veçse pas brezash. Transmetohet nga Ebu Hurejra se një burrë erdhi te Profeti dhe tha: “O i Dërguari i Allahut, më ka lindur një djalë i zi?!” (duke dyshuar). Ai i tha: “A ke deve?”. Tha: “Po”. Tha: “Çfarë ngjyre kanë?”. Tha: “Të kuqe”. Tha: “A ka mes tyre ndonjë ngjyrë hiri?”. Tha: “Po”. Tha: “Nga i erdhi ajo?”. Tha: “Ndoshta e ka tërhequr ndonjë gen (damar) i vjetër”. Ai tha: “Atëherë ndoshta edhe djalin tënd e ka tërhequr ndonjë gen”.
Dhe ashtu siç ndikohet fëmija gjenetikisht nga nëna, ai ndikohet gjithashtu edhe nga dajat. Për këtë dëshmon ajo që ka transmetuar Ummu Seleme; ajo tha: “Erdhi Ummu Sulejm te Profeti dhe tha: ‘O i Dërguari i Allahut, Allahu nuk turpërohet nga e vërteta, a duhet të lahet (gusëll) gruaja nëse sheh ëndërr (erotike)?’. Profeti tha: ‘Po, nëse sheh gjurmë uji’. Ummu Seleme tha: ‘O i Dërguari i Allahut, a sheh gruaja ëndërr?!’. Ai tha: ‘Të urofshin duart në pluhur (shprehje habie), po si i ngjan fëmija asaj atëherë?'”. Dhe u shtua në hadithin e Aishes: “Lëre atë, a bëhet ngjashmëria veçse prej kësaj: nëse uji i saj (lëngu) mbizotëron ujin e burrit, fëmija u ngjan dajave, e nëse uji i burrit mbizotëron ujin e saj, fëmija u ngjan axhallarëve”.
Kurani Famëlartë e ka arsyetuar zgjedhjen e Allahut për familjen e Ibrahimit dhe familjen e Imranit me trashëgiminë e tyre të cilësive të profetësisë dhe karakteristikave të drejtësisë në fjalën e Tij: “Allahu e zgjodhi Ademin…” [Al Imran: 33]. Gjithashtu vendosi se imoraliteti dhe e keqja mund të kalojnë nga gjyshërit dhe prindërit te fëmijët, duke thënë përmes gjuhës së Beni Izraelëve: “Babai yt nuk ishte njeri i keq, as nëna jote nuk ishte lavire” [Merjem: 28].
Është transmetuar nga i Dërguari i Allahut: “Zgjidhni (vendin e duhur) për farën tuaj, martohuni me të ngjashmit (në moral e fe) dhe martoni (vajzat tuaja) tek ata”. Dhe i tha Eshexh Abdul-Kajsit: “Në ty janë dy cilësi që Allahu dhe i Dërguari i Tij i duan: Butësia dhe maturia”. Dhe në të thuhet: “Allahu të ka krijuar (brumosur) me to”. Suneti profetik ka sqaruar ndryshueshmërinë në natyra dhe cilësi: “Njerëzit janë si mineralet; më të mirët e tyre në injorancë (para Islamit) janë më të mirët e tyre në Islam nëse kuptojnë fenë”.
Së dyti – Fitreja (Natyrshmëria): Ato janë cilësitë dhe karakteristikat që njerëzit trashëgojnë brez pas brezi që nga njeriu i parë (Ademi a.s.) e deri në Ditën e Kiametit. Të gjithë njerëzit e ngarkuar me përgjegjësi janë të barabartë në fitimin e saj, dhe mbi bazën e saj bëhet llogaria në Ditën e Gjykimit.
Pra, ajo është sekreti i përgjegjësisë (teklifit); Allahu i krijoi të gjithë njerëzit në formën që u mundëson atyre rolin e tyre në mëkëmbjen e tokës dhe sprovën në të, dhe u dha atyre një kufi minimal të aftësive mendore me të cilat dallojnë të vërtetën nga e kota, dhe i pajisi me prirjen për të dashur të mirën dhe urryer të keqen.
Allahu ia atribuoi atë Vetes në fjalën e Tij: “Natyrshmëria e Allahut mbi të cilën i krijoi njerëzit” [Er-Rum: 30]. Këto prirje natyrore mund të devijojnë nën ndikimin e mjedisit; siç ka thënë i Dërguari: “Çdo i lindur lind në natyrshmërinë e pastër (Fitre), por janë prindërit e tij ata që e bëjnë hebre, të krishterë…”.
Së treti – Mjedisi: Nuk ka dy njerëz që ndahen rreth rolit të mjedisit në formimin shpirtëror, sjellor dhe gjithashtu trupor të njeriut. Çdo shoqëri ka një sistem vlerash, besimesh dhe mënyrash jetese që e qeverisin dhe mishërohen tek individët e saj; prindërit ua trashëgojnë ato fëmijëve. Fëmijët që janë gjetur në pyje, janë ndikuar nga ai mjedis dhe tek ata janë shfaqur shenja e cilësi që i përshtaten atij mjedisi, si egërsia, forca, shikimi i mprehtë dhe ecja me të katërta.
Pra, faktorët gjeografikë, socialë, fetarë dhe ekonomikë ndikojnë në formimin e personalitetit të individëve në dimensionet e tij të ndryshme, në përputhje me rrethanat e çdo mjedisi. “Babanjtë (arabët e shkretëtirës) janë më të ashpër në mohim dhe hipokrizi” [Et-Tevbe: 97]; ku tek ata mbizotëron mendimi materialist dhe ashpërsia e kushteve gjeografike, ndryshe nga banorët e qytetit. Siç thotë Ibn Abasi: “Kush banon në shkretëtirë, ashpërsohet”.
Islami e ka ndaluar shoqërimin e keq: “Dhe largohu nga të paditurit” [El-A’raf: 199], dhe ka urdhëruar shoqërimin dhe qëndrimin me të mirët: “Dhe bëj durim me veten tënd bashkë me ata që thërrasin Zotin e tyre…” [El-Kehf: 28].
Pas këtij prezantimi të shpejtë të tre ndikuesve, lind pyetja: Cili prej tyre ka ndikim më të madh në formimin e personalitetit? Personaliteti i njeriut është rezultat i ndërveprimit të vazhdueshëm mes karakteristikave trashëguese, prirjeve natyrore dhe faktorëve mjedisorë. Të dhënat trashëguese nuk veprojnë dhe nuk luajnë rolin e tyre, veçse nëse ndërveprojnë me rrethana mjedisore të përshtatshme. Prandaj, trashëgimia është shkak, por jo i mjaftueshëm. Përmes ndërveprimit të tre ndikuesve formohet personaliteti dhe ndodh edukimi, dhe ndikimi i secilit prej tyre ndryshon nga ana e forcës dhe dobësisë sipas natyrës së situatës dhe rrethanave të favorshme.
Socializimi (Rritja sociale): Procesi i edukimit bazohet tërësisht mbi fitren (natyrshmërinë) që Allahu vendosi te njeriu, përmes prirjes për bindje dhe imitim, sidomos te të vegjlit. Prandaj Profeti tha: “Çdo i lindur lind në fitre, e prindërit e bëjnë hebre apo zjarrputist”. Allahu e ka krijuar njeriun me natyrshmërinë për të adhuruar; nëse fëmija rritet në një mjedis që adhuron Allahun, ai i imiton ata, dhe anasjelltas.
Siç e përmendëm më lart, njeriu është krijuar me prirje për të kënaqur instinkte të caktuara, pa të cilat njerëzimi do të ishte zhdukur kohë më parë; si epshet materiale (nevoja për ushqim, pije, mbulimin e trupit) apo epshet shpirtërore (si dëshira për t’u dukur) ose ato seksuale.
Allahu ka zbritur librat dhe ka dërguar të dërguarit për t’i disiplinuar këto instinkte dhe për t’i drejtuar ato në atë që realizon qëllimin e krijimit të njeriut; pa teprim dhe pa mangësi, dhe bëri Xhenetin ose Zjarrin shpërblim për këtë. Prandaj, e gjithë puna e Shejtanit bazohet rreth kësaj pike: “Pasha Fuqinë Tënde, do t’i mashtroj të gjithë” [Sad: 82], “Ai u premton atyre dhe i josh me shpresa mashtruese” [En-Nisa: 120].
Sa i përket “Jam”-it, djalit të Nuhut (paqja qoftë mbi të), tek ai ndikoi ajo që trashëgoi nga e ëma, gjenet e së cilës u shfaqën dhe u aktivizuan në praninë e një mjedisi që ndihmoi në shfaqjen e tyre, në kohën kur ato rrethana mjedisore ndihmuan në fshehjen e trashëgimisë nga i ati. Kjo vërehet në shpëtimin e vëllezërve të tij të tjerë nga një nënë e mirë bashkë me babanë e tyre. Prandaj Allahu i tha Ibrahimit kur ai e luti: “Edhe nga pasardhësit e mi? (Allahu) Tha: Premtimi Im nuk i përfshin të padrejtët” [El-Bekkare: 124], pavarësisht zgjedhjes së Allahut për familjen e Ibrahimit dhe vendosjes së profetësisë në pasardhësit e tij.
E njëjta gjë edhe me bijtë e Jakubit (a.s.); ata i bënë Jusufit atë që i bënë si rezultat i rrethanave mjedisore që ndihmuan në këtë, por tek ata ndikoi ajo që trashëguan nga e mira në zbutjen e ashpërsisë së hakmarrjes së tyre ndaj Jusufit, si dhe në kërkim-faljen dhe pendimin e tyre për atë që vepruan ndaj vëllait të tyre.
